"Tài năng" và "niềm tin" của người viết-phải vậy không?
Đầu năm nay, trong cuộc trả lời phỏng vấn của báo “Văn hóa thể thao”, nhà phê bình văn học Nguyễn Thanh Sơn có trả lời về sự trả giá của văn học Việt Nam:“Văn học Việt Nam có rất nhiều vấn đề. Thứ nhất, chúng ta không có tài năng. Sức sáng tạo trong văn học của chúng ta trong giai đoạn này rất yếu. Một trong những lý do quan trọng nhất là văn học Việt Nam đang phải trả giá cho một giai đoạn khủng hoảng từ những năm trước, những năm 1980, 1990. Thế hệ nhà văn lẽ ra phải viết sung sức nhất là thế hệ nhà văn khoảng 30 tuổi, thế hệ nhà văn sinh vào những năm 1980, nhưng theo quan điểm của cá nhân tôi, đó lại là một thế hệ mất niềm tin, mất các giá trị. Chúng ta muốn viết hay, muốn phấn đấu cho điều gì thì phải tin vào những giá trị, còn thế hệ 8X là thế hệ không có giá trị. Họ không biết giá trị của họ ở đâu, không biết giá trị của văn chương, của nghệ thuật ở chỗ nào. Họ không xác định được giá trị cho họ. Chính vì thế nên bây giờ nền văn học phải trả giá.” (Thể thao&Văn hóa, Thứ ba, Ngày 08-2-2011)Những ý kiến trên khiến chúng ta ít nhiều đều có sự suy nghĩ. Tôi không bàn về toàn bộ những nhận định của NTS, mà chỉ nói về hai vấn đề “tài năng” và “niềm tin” của người viết.A.Trước hết, cần phải thấy rằng đây là một sự trả lời không e ngai và thẳng thắn. Điểm thứ hai, nội dung trả lời có nhiều điều cần phải xem xét một cách nghiêm túc.Về tài năng văn học, chúng ta chỉ có thể xác nhận qua những tác phẩm “lớn”. Điều này, ai cũng thấy rằng phút này có công nhận ai đó, thì cũng là ảo tưởng. Trong vài thập niên gần đây không có tác phẩm nào thực tế có thể đưa lại cơn sốc cho độc giả. Bất chấp những giải thưởng lớn hay nhỏ, quốc gia hay quốc tế, sự mờ nhạt của tác phẩm trong đời sống văn học là có thực. Độc giả không quan tâm, những người viết cũng không quan tâm. Dường như không có gì cuốn hút họ vào dòng chảy văn học. Ngay cả ở một cơ quan mang trọng trách nhất là Hội Nhà văn Việt Nam, người ta cũng không tìm thấy dấu ấn của những cố gắng đạt được tác phẩm lớn. Thực tế đó làm nhiều người sốt ruột. Đời sống văn học thì vẫn có, thậm chí với quy mô lớn hơn trước, nhưng tác phẩm hay thì không. Không thấy những cây đại thụ. Cũng không thấy những cái cây trung bình. Thậm chí cả những mầm hy vọng sáng láng cũng không thấy có.Dường như người ta thật khó xác định, những cây bút như Nguyễn Ngọc Tư có thể thật sự “lớn” không. Người ta vẫn cảm thấy đấy vẫn là cây bút đang hình thành, chưa khẳng định tầm cỡ như một tiểu thuyết gia lớn và hấp dẫn. Những mong muốn của những cây viết như vậy vẫn dừng lại ở mức độ bằng lòng với một nghề viết văn chuyên nghiệp, và thế là đã có thể thỏa mãn rồi. Một cây bút thực sự chuyên nghiệp như Hồ Anh Thái, lại không tìm thấy sự ủng hộ của độc giả trong tác phẩm đầu tư nhiều nhất thời gian của anh về Đức Phật. Người ta chưa hiểu hoặc chưa sẵn sàng muốn hiểu.Vài cây viết hải ngoại muốn mang lại cho văn học một cái gì mới về bút pháp, nhưng đúng như nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn nói, họ chưa đại diện cho giá trị gì cả.Như vậy , sau bao nhiêu tự do mà người ta mong mỏi có, cái mà người ta mong đợi nhất là những “ngôi sao” trong văn học chưa thấy đâu.Một vài nhà phê bình nói, họ có thể yên tâm không cần đọc văn học, vì ở đó chẳng có gì mà đọc.Và chúng ta quay lại đi tìm trong các lý thuyết khác nhau, mong tạo ra những người khổng lồ trong văn học. Có những kiến giải chân thật cho rằng thời đại của những người khổng lồ đã không còn nữa. Không có những lý tưởng lớn khiến con người phải dấn thân, và cuộc sống đang trở nên tẻ nhạt và buồn chán. Điều đáng nực cười nhất của các nhà phê bình là bới móc những đống rác cũ của lịch sử để dựng lại những chân dung “con người lớn”, “con người vĩ đại”.Tâm thế thất vọng, không ổn định của lịch sử đã khiến con người ta đi tìm tòi ở những lĩnh vực bế tắc và không còn cái mới.Theo thiển ý của riêng tôi, lý giải điều này cần phải nhìn tới tương lai. Cuộc sống không đến nỗi buồn chán để có thể mất mọi niềm tin vào cuộc đời và con người. Đó cũng là cơ sở để hướng tới một nền văn học mang tính người và chân thật, cũng như mang sức sáng tạo mạnh mẽ hơn.B. Việc lý giải do việc sinh ra các thế hệ nhà văn không có giá trị cũng đã nảy sinh ra nền văn học nhợt nhạt, yếu đuối. “Chúng ta muốn viết hay, muốn phấn đấu cho điều gì thì phải tin vào những giá trị, còn thế hệ 8X là thế hệ không có giá trị”. Nói đúng hơn đây là sự trả giá cho niềm tin. Việc khủng hoảng niềm tin là một điều có thực đang tồn tại trong xã hội ta. Nhưng nếu lấy điều đó làm căn cứ thì chắc cũng còn nhiều băn khoăn, chưa hoàn chỉnh, thậm chí còn chưa đúng. Nó cũng chỉ có giá trị tức thời, vào một giây phút nào đó.Thực ra, tài năng ra đời bất chấp hoàn cảnh. Mọi điều kiện thuận lợi hay không thuận lợi chỉ là yếu tố cần hoặc đủ cho văn nghệ phát triển mà thôi.Chúng ta hãy nhớ lại hoàn cảnh như Tào Tuyết Cần viết “Hồng lâu mộng”, Xéc-văng –tét viết “Đông-ky-sốt”, hay thậm chí cả tác gia đỏ như Ôt-xtrốp-xky viết “Thép đã tôi thế đấy”, hoặc A.Tôn-xtôi viết “Con đường đau khổ”...Chúng ta không có lý giải rõ ràng về sự xuất hiện của những tài năng vĩ đại trên. Lý do là lịch sử không bao giờ một chiều và chấp nhận những cá nhân đa dạng.Nhưng có một điều chắc chắn là toàn bộ những tác phẩm nổi tiếng của họ là sản phẩm của máu và nước mắt của chính bản thân các tác giả. Nó không phải là sản phẩm của một công nghệ hoàn chỉnh, có tính cộng đồng nào, mà trước hết nó phụ thuộc vào nỗ lực của bản thân người sáng tác và ý chí của họ. Chúng là độc nhát, vô nhị. Nó cũng là câu trả lời của họ với thế giới bất chấp sự không hòan hảo và thiếu thiện chí của hiện thực với cá nhân mỗi người. Những đề tài ấy, cũng chính là cách sống,cách hành xử của họ với thời đại, với con người nhân loại.Như vậy, trái với những tác phẩm chính luận, con người của những tuyên ngôn mang nhiều màu sắc chinh trị và thời cuộc, con người của tác phẩm chính là đời sống và mối quan tâm của họ, hay nói đúng hơn đó là chất liệu tâm hồn họ. Ở đây, ta chưa bàn đến cách thức họ giãi bày. Đó lại là một câu chuyện khác. Nhưng chúng ta đang phải chứng kiến một điều là chất liệu của đời sống tâm hồn có thể trái ngược cả với tuyên ngôn chính trị của nhà văn. Và như vậy niềm tin, theo cách ta quan niệm, có thể chưa hẳn là chất liệu tác giả đưa vào nhận thức đời sống bằng tác phẩm. Vì vậy chúng ta nói tới giá trị nào ở đây:-“Giá trị của niêm tin, hay giá trị của đời sống tâm hồn?”. Hay đó là một tổ hợp lẫn lộn của nhưng giá trị ảo và giá trị thực, của những giá trị mang tính vật chất và những giá trị mang tính tinh thần...Để nhận chân những vấn đề như vậy, chắc cần phải có thời gian và những nghiên cứu có chiều sâu về sự hình thành của các tác gia lớn và tác phẩm lớn.Dù vậy, cho đến hôm nay, thì chúng ta đã thấy ít nhiều chân dung của những người khổng lồ thường hiện diện qua những tham vọng của họ như chính một con người hoàn chỉnh. Không có những tham vọng ấy, chỉ có thể hình thành những người viết văn giá áo túi cơm mà thôi.Tôi ghi lại đây hai nhận xét thoáng qua của mình khi đọc NTS mà chưa có khảo nghiệm kỹ về vấn đề này. Nó cũng là phản ứng tức thời với những gì đang xảy ra trong đời sông văn học của chúng ta.',0);
Đầu năm nay, trong cuộc trả lời phỏng vấn của báo “Văn hóa thể thao”, nhà phê bình văn học Nguyễn Thanh Sơn có trả lời về sự trả giá của văn học Việt Nam:“Văn học Việt Nam có rất nhiều vấn đề. Thứ nhất, chúng ta không có tài năng. Sức sáng tạo trong văn học của chúng ta trong giai đoạn này rất yếu. Một trong những lý do quan trọng nhất là văn học Việt Nam đang phải trả giá cho một giai đoạn khủng hoảng từ những năm trước, những năm 1980, 1990. Thế hệ nhà văn lẽ ra phải viết sung sức nhất là thế hệ nhà văn khoảng 30 tuổi, thế hệ nhà văn sinh vào những năm 1980, nhưng theo quan điểm của cá nhân tôi, đó lại là một thế hệ mất niềm tin, mất các giá trị. Chúng ta muốn viết hay, muốn phấn đấu cho điều gì thì phải tin vào những giá trị, còn thế hệ 8X là thế hệ không có giá trị. Họ không biết giá trị của họ ở đâu, không biết giá trị của văn chương, của nghệ thuật ở chỗ nào. Họ không xác định được giá trị cho họ. Chính vì thế nên bây giờ nền văn học phải trả giá.” (Thể thao&Văn hóa, Thứ ba, Ngày 08-2-2011)Những ý kiến trên khiến chúng ta ít nhiều đều có sự suy nghĩ. Tôi không bàn về toàn bộ những nhận định của NTS, mà chỉ nói về hai vấn đề “tài năng” và “niềm tin” của người viết.
A.Trước hết, cần phải thấy rằng đây là một sự trả lời không e ngai và thẳng thắn. Điểm thứ hai, nội dung trả lời có nhiều điều cần phải xem xét một cách nghiêm túc.Về tài năng văn học, chúng ta chỉ có thể xác nhận qua những tác phẩm “lớn”. Điều này, ai cũng thấy rằng phút này có công nhận ai đó, thì cũng là ảo tưởng. Trong vài thập niên gần đây không có tác phẩm nào thực tế có thể đưa lại cơn sốc cho độc giả. Bất chấp những giải thưởng lớn hay nhỏ, quốc gia hay quốc tế, sự mờ nhạt của tác phẩm trong đời sống văn học là có thực. Độc giả không quan tâm, những người viết cũng không quan tâm. Dường như không có gì cuốn hút họ vào dòng chảy văn học. Ngay cả ở một cơ quan mang trọng trách nhất là Hội Nhà văn Việt Nam, người ta cũng không tìm thấy dấu ấn của những cố gắng đạt được tác phẩm lớn. Thực tế đó làm nhiều người sốt ruột. Đời sống văn học thì vẫn có, thậm chí với quy mô lớn hơn trước, nhưng tác phẩm hay thì không. Không thấy những cây đại thụ. Cũng không thấy những cái cây trung bình. Thậm chí cả những mầm hy vọng sáng láng cũng không thấy có.Dường như người ta thật khó xác định, những cây bút như Nguyễn Ngọc Tư có thể thật sự “lớn” không. Người ta vẫn cảm thấy đấy vẫn là cây bút đang hình thành, chưa khẳng định tầm cỡ như một tiểu thuyết gia lớn và hấp dẫn. Những mong muốn của những cây viết như vậy vẫn dừng lại ở mức độ bằng lòng với một nghề viết văn chuyên nghiệp, và thế là đã có thể thỏa mãn rồi. Một cây bút thực sự chuyên nghiệp như Hồ Anh Thái, lại không tìm thấy sự ủng hộ của độc giả trong tác phẩm đầu tư nhiều nhất thời gian của anh về Đức Phật. Người ta chưa hiểu hoặc chưa sẵn sàng muốn hiểu.Vài cây viết hải ngoại muốn mang lại cho văn học một cái gì mới về bút pháp, nhưng đúng như nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn nói, họ chưa đại diện cho giá trị gì cả.Như vậy , sau bao nhiêu tự do mà người ta mong mỏi có, cái mà người ta mong đợi nhất là những “ngôi sao” trong văn học chưa thấy đâu.Một vài nhà phê bình nói, họ có thể yên tâm không cần đọc văn học, vì ở đó chẳng có gì mà đọc.Và chúng ta quay lại đi tìm trong các lý thuyết khác nhau, mong tạo ra những người khổng lồ trong văn học. Có những kiến giải chân thật cho rằng thời đại của những người khổng lồ đã không còn nữa. Không có những lý tưởng lớn khiến con người phải dấn thân, và cuộc sống đang trở nên tẻ nhạt và buồn chán. Điều đáng nực cười nhất của các nhà phê bình là bới móc những đống rác cũ của lịch sử để dựng lại những chân dung “con người lớn”, “con người vĩ đại”.Tâm thế thất vọng, không ổn định của lịch sử đã khiến con người ta đi tìm tòi ở những lĩnh vực bế tắc và không còn cái mới.Theo thiển ý của riêng tôi, lý giải điều này cần phải nhìn tới tương lai. Cuộc sống không đến nỗi buồn chán để có thể mất mọi niềm tin vào cuộc đời và con người. Đó cũng là cơ sở để hướng tới một nền văn học mang tính người và chân thật, cũng như mang sức sáng tạo mạnh mẽ hơn.B. Việc lý giải do việc sinh ra các thế hệ nhà văn không có giá trị cũng đã nảy sinh ra nền văn học nhợt nhạt, yếu đuối. “Chúng ta muốn viết hay, muốn phấn đấu cho điều gì thì phải tin vào những giá trị, còn thế hệ 8X là thế hệ không có giá trị”. Nói đúng hơn đây là sự trả giá cho niềm tin. Việc khủng hoảng niềm tin là một điều có thực đang tồn tại trong xã hội ta. Nhưng nếu lấy điều đó làm căn cứ thì chắc cũng còn nhiều băn khoăn, chưa hoàn chỉnh, thậm chí còn chưa đúng. Nó cũng chỉ có giá trị tức thời, vào một giây phút nào đó.Thực ra, tài năng ra đời bất chấp hoàn cảnh. Mọi điều kiện thuận lợi hay không thuận lợi chỉ là yếu tố cần hoặc đủ cho văn nghệ phát triển mà thôi.Chúng ta hãy nhớ lại hoàn cảnh như Tào Tuyết Cần viết “Hồng lâu mộng”, Xéc-văng –tét viết “Đông-ky-sốt”, hay thậm chí cả tác gia đỏ như Ôt-xtrốp-xky viết “Thép đã tôi thế đấy”, hoặc A.Tôn-xtôi viết “Con đường đau khổ”...Chúng ta không có lý giải rõ ràng về sự xuất hiện của những tài năng vĩ đại trên. Lý do là lịch sử không bao giờ một chiều và chấp nhận những cá nhân đa dạng.Nhưng có một điều chắc chắn là toàn bộ những tác phẩm nổi tiếng của họ là sản phẩm của máu và nước mắt của chính bản thân các tác giả. Nó không phải là sản phẩm của một công nghệ hoàn chỉnh, có tính cộng đồng nào, mà trước hết nó phụ thuộc vào nỗ lực của bản thân người sáng tác và ý chí của họ. Chúng là độc nhát, vô nhị. Nó cũng là câu trả lời của họ với thế giới bất chấp sự không hòan hảo và thiếu thiện chí của hiện thực với cá nhân mỗi người. Những đề tài ấy, cũng chính là cách sống,cách hành xử của họ với thời đại, với con người nhân loại.Như vậy, trái với những tác phẩm chính luận, con người của những tuyên ngôn mang nhiều màu sắc chinh trị và thời cuộc, con người của tác phẩm chính là đời sống và mối quan tâm của họ, hay nói đúng hơn đó là chất liệu tâm hồn họ. Ở đây, ta chưa bàn đến cách thức họ giãi bày. Đó lại là một câu chuyện khác. Nhưng chúng ta đang phải chứng kiến một điều là chất liệu của đời sống tâm hồn có thể trái ngược cả với tuyên ngôn chính trị của nhà văn. Và như vậy niềm tin, theo cách ta quan niệm, có thể chưa hẳn là chất liệu tác giả đưa vào nhận thức đời sống bằng tác phẩm. Vì vậy chúng ta nói tới giá trị nào ở đây:-“Giá trị của niêm tin, hay giá trị của đời sống tâm hồn?”. Hay đó là một tổ hợp lẫn lộn của nhưng giá trị ảo và giá trị thực, của những giá trị mang tính vật chất và những giá trị mang tính tinh thần...Để nhận chân những vấn đề như vậy, chắc cần phải có thời gian và những nghiên cứu có chiều sâu về sự hình thành của các tác gia lớn và tác phẩm lớn.Dù vậy, cho đến hôm nay, thì chúng ta đã thấy ít nhiều chân dung của những người khổng lồ thường hiện diện qua những tham vọng của họ như chính một con người hoàn chỉnh. Không có những tham vọng ấy, chỉ có thể hình thành những người viết văn giá áo túi cơm mà thôi.Tôi ghi lại đây hai nhận xét thoáng qua của mình khi đọc NTS mà chưa có khảo nghiệm kỹ về vấn đề này. Nó cũng là phản ứng tức thời với những gì đang xảy ra trong đời sông văn học của chúng ta.
